Verslag DaltonCafé 11 mei 2026

Presentatie: Vera Otten-Binnerts
Verslag: Marja Out

Het thema van het laatste DaltonCafé van schooljaar 2025-2026 is: de Staat van het Vernieuwingsonderwijs; stilstaan bij de balans tussen vertragen en versnellen. De Staat van het Vernieuwingsonderwijs (in het vervolg SvhVO) is een initiatief van de verenigingen van Dalton-, Montessori-, Freinet- en Jenaplanonderwijs, de Vrije Scholen en het lectoraat vernieuwingsonderwijs van Saxion Hogeschool en Hogeschool Thomas More.

Vera Otten-Binnerts licht de SvhVO 2026 toe en gaat in gesprek met de deelnemers van het café en met 3 leerlingen van het Spinoza Lyceum: Just Vermeer uit 2mavo, Dean Abu-Sbeih en Ivy Muhumuza uit 4 havo.

De nieuwe SvhVO staat stil bij de maatschappij die gericht is op presteren. Die druk ligt ook bij de leerlingen op school. Er zijn boeken over geschreven, er zijn coaches, maar het is schrijnend: door die prestatiedruk is er veel burn-out, zelfs onder jongeren. Nederland staat best hoog op de ranglijst.

De afgelopen 20 jaar is de druk voor leerlingen in het voortgezet onderwijs verdriedubbeld: van 16% naar 47%. 25% van de leerlingen ervaart stress door verwachtingen van ouders en ruim een derde door de hoeveelheid huiswerk. In groep 8 hebben leerlingen last van de adviezen en van de plaatsing op het voortgezet onderwijs. Ook docenten ervaren deze druk. Ze maken zich zorgen over een mogelijke burn-out of kampen ermee. In getallen:

PO:     
- 25% last van hyperactiviteit en problemen met aandacht
- 20% emotionele of gedragsproblemen

VO:     
- 37% aandachtsproblemen
- 25% emotionele problemen
- 20% gedragsproblemen
- 18% problemen met leeftijdsgenoten.

De vraag is wat er nou echt belangrijk is: wat moeten leerlingen weten en kunnen aan het einde van hun schoolcarrière om een goede vervolgstap te kunnen maken. Maar ook: is er ruimte voor talenten voor leerlingen? Alles moet in balans zijn, maar hoe ziet dat eruit?

Het lectoraat heeft onderzoek gedaan naar de balans tussen efficiëntie en vertragen / aandacht voor welzijn in het traditioneel vernieuwingsonderwijs. Er is een vragenlijst uitgezet, waar 214 respondenten werkzaam zijn op een school met een traditioneel vernieuwingsonderwijsconcept. Van deze respondenten zijn 71 respondenten werkzaam op een daltonschool. In de tabel hieronder is te zien waarop de nadruk bij leerlingen vooral ligt. Op dezelfde vraag gesteld in het DaltonCafé zijn vergelijkbare antwoorden in ongeveer dezelfde percentages (aantallen) gegeven als in de tabel.

In het onderzoek is ook aandacht geweest voor de herkomst van die druk. Wie of wat maakt nou dat we (docenten en leerlingen) gaan stressen? De uitkomst is deels verrassend en deels ook niet:

De grootste stressaanjager zijn we zelf!

N.b.: de respondenten zijn afkomstig uit alle traditionele vernieuwingsscholen, waarvan het daltononderwijs de grootste is. Het gedachtegoed van Helen Parkhurst is: fearless human being, leerlingen in de maatschappij brengen. We hebben de kernwaarde effectiviteit, maar het gaat niet alleen om effectiviteit, maar juist om de persoonsvorming.

We vragen het aan de leerlingen. Waardoor ervaren jullie druk? Just ervaart druk vanuit zijn ouders. Ze willen altijd helpen, maar ze leggen de lat hoog. Just weet dat ze dat doen om te helpen. Ze willen dat hij een goed leven heeft en daarom is de school een prioriteit. Ivy herkent dat. Ook haar ouders zetten een hoge bar en ze bedoelen het goed, maar als kind krijg je daar stress van.

Er zijn verschillen tussen de verschillende concepten. Dalton heeft het minste last van effectiviteit lijkt het. Het hangt er ook vanaf of je een positieve of negatieve kijk op effectiviteit hebt.

De vraag is hoe je tijd voor vertragen en ruimte creëert. Audrey van het Maurick College in Vught geeft aan dat ze dat daar doen via het werken met daltondagen: per periode zijn er 3 dagen met alleen maar daltonuren en maximaal 20 leerlingen per groep, zodat iedereen zich gezien en gehoord voelt. Basisschool De Vijfster is in 2023 gestart met het ontwikkelthema mentaal welbevinden, een schoolbreed programma voor leerlingen en docenten. Er is een video hierover op youtube https://www.youtube.com/watch?v=Y6YaJlrAQq8. In

In de SvhVO staan nog meer voorbeelden van aanpakken en programma’s die scholen gebruiken om leerlingen niet alleen te leren over kennis en vaardigheden, maar ook over zichzelf leren kennen, veerkracht ontwikkelen en met plezier naar school gaan.

Vanuit de deelnemers aan het DaltonCafe komen reacties over hoe er wordt gezorgd voor vertraging en welzijn:

  • De dag niet te volproppen. korte instructies. ruimte maken voor gesprek
  • Veel ruimte geven om eigen keuzes te maken: in de daltontaken kunnen leerlingen zelf onderdelen schrappen of kiezen .
  • Leerlingen mogen elke week een vrije activiteit naar keuze kiezen in hun weektaak.
  • Even lunchen met het licht uit en zonder de tv aan.
  • Ik zoek ruimte in het onderwijsaanbod, je hoeft niet alles te doen of je doet juist een les uitgebreider.
  • Vakspecifieke daltonuren, weektaak – minder huiswerk, minder toetsen.
  • Thematisch werken - hierdoor dingen clusteren, hier ook talenten/ creativiteit/ ontspanning aan toevoegen.

De ervaringen van het leerlingenpanel zijn als volgt: Dean ervaart vooral bij Engels en Nederlands druk. Ze moeten veel boeken lezen en dat is niet zijn ding. Verder heeft hij geen schoolstress. Per week is hij buiten schooltijd 3 a 4 uurtjes bezig. Hij krijgt veel af tijdens de daltonuren (7 per week). In de onderbouw maakte hij daar nog niet goed gebruik van, maar in de bovenbouw helpt het hem enorm. Just heeft wel last van stress en dat heeft te maken met het feit dat hij op topniveau basketbalt. Hij traint heel veel en hij moet ook in het weekend door. Hij ervaart dat sommige docenten veel eisen stellen. Ivy heeft in de onderbouw niet veel druk ervaren. Als je in de 4e een vakkenpakket hebt gekozen, moet je op alles focussen. Ivy is al gelukkig: de school heeft er alles aan gedaan om haar te ondersteunen. Dean denkt dat het geluk minder wordt doordat er in de bovenbouw er veel minder leuke dingen zijn. In de onderbouw heb je bijvoorbeeld kamp. De leerlingen vinden dat veel daltonuren ervoor zorgen dat de leerlingen veel eigen ruimte hebben voor buitenschoolse activiteiten.

Sylvia van Montfort vraagt aan de leerlingen: de school denkt over de eerste periode van het nieuwe jaar om meer tijd te besteden aan groepsvorming, de gouden weken en ze wil graag tips. De leerlingen adviseren een kamp van 2 tot 3 dagen of een projectweek met activiteiten, sporten, presenteren, met de nadruk op zelf de groep maken, zodat er niet al op een eigen manier een groep ontstaat, om kliekjesvorming tegen te gaan de docenten moeten de groep vormen, zodat er geen kliekjes ontstaan. Juist in 4 havo komen heel veel groepen leerlingen samen: vanuit 3h, de zittenblijvers uit 4h en de instroom vanuit 4m. Die blijven bij elkaar hangen. Ivy vindt het belangrijk dat de school stuurt op het leren kennen van nieuwe mensen.

Vervolgens is het woord aan de voorzitter van de NDV, Elvira van den Hoek. Ze laat een experiment zien: project experiment aanvraag, dat mooi aansluit bij het thema van het daltoncafe. Jacqueline van Ewijk. schoolleider van een democratische school DOE040, legt uit wat het experiment inhoudt. De experimentenwet geeft mogelijkheid aan een school om aan een aantal eisen niet te voldoen en toch je bekostiging te krijgen. Het biedt scholen met een sterke visie om de afsluiting van het onderwijs op een andere manier te organiseren die beter bij de onderwijsvisie past.

Het experiment gaat o.a. over het afschaffen van de verplichte toetsen en examens. Leerlingen kunnen hun eigen pad kiezen. Scholen voor basis- en voortgezet onderwijs kunnen voor een alternatieve afronding zorgen. Maar ook een doorlopende leerlijn po/vo is aan de orde, zodat leerlingen al naar gelang hun behoefte korter of langer in het basisonderwijs kunnen verblijven. Ook kleinschaligheid en het lerarentekort zijn items in het experiment.

Voor meer informatie:

De data van de Dalton Cafés van 2026-2027 zijn bekend:

21 september 2026
16 november 2026
18 januari 2027
7 april 2027 + ALV
10 mei 2027

16.00 – 17.00 uur
NB. de link is altijd hetzelfde!

Deze berichten in je inbox ontvangen?

Meld je aan voor de e-mailnieuwsbrief en ontvang elke maand een update.

Aanmelden e-mailnieuwsbrief

Ook interessant voor jou