Vrijheid en verantwoordelijkheid in het daltononderwijs

Vera Otten-Binnerts en René Berends*)

'Vrijheid en verantwoordelijkheid vormen samen het wonder' (Parkhurst, 1922/2025)

Vrijheid behoort tot de meest kenmerkende, maar tegelijkertijd meest complex geïnterpreteerde kernwaarden van het daltononderwijs. In de dagelijkse onderwijspraktijk wordt vrijheid vaak geassocieerd met keuzevrijheid voor leerlingen. In het oorspronkelijke gedachtegoed van Helen Parkhurst heeft vrijheid echter een diepere pedagogische betekenis. Vrijheid is de voorwaarde waaronder leerlingen leren verantwoordelijkheid te dragen voor hun eigen ontwikkeling en voor hun handelen binnen een gemeenschap (Parkhurst, 1922/2025).

Vanuit hedendaags perspectief sluit deze opvatting nauw aan bij het concept student agency. Agency verwijst naar het vermogen én de bereidheid van leerlingen om invloed uit te oefenen op hun eigen leren en op hun omgeving (OECD, 2019; Schoots-Snijder, Tigelaar & Admiraal, 2025). Het gaat daarbij niet alleen om autonomie, maar ook om verantwoordelijkheid, doelgerichtheid en betrokkenheid bij anderen (Berends, 2026).

In dit artikel wordt het begrip vrijheid onderzocht vanuit de oorspronkelijke geschriften van Parkhurst en geplaatst binnen de hedendaagse context van het daltononderwijs. Ingezoomd wordt op de terminologie, de ontwikkelingsvisie op vrijheid, pedagogiek, didactiek, organisatie en curriculumontwikkeling. Daarbij wordt stilgestaan bij de rol van de leerling, de leraar en de taak (assignments). Vrijheid in het daltononderwijs vormt niet primair een organisatorisch arrangement, maar een pedagogisch principe dat gericht is op de ontwikkeling van autonome en verantwoordelijke burgers (Otten-Binnerts & Berends, 2024).

Het principe vrijheid

Vanaf het ontstaan van het Dalton Laboratory Plan vormt vrijheid één van de fundamentele principes van het daltononderwijs. Parkhurst ontwikkelde haar onderwijsconcept als antwoord op wat zij zag als de beperkingen van het traditionele jaarklassensysteem (Parkhurst, 1922/2025). Haar doel was niet alleen een andere organisatie van het onderwijs, maar vooral de vorming van mensen die zelfstandig kunnen denken, handelen en verantwoordelijkheid dragen voor hun keuzes. Parkhurst (1921a,b,c; 1922/2025) noemt hierbij de term ‘voluntary agent’, waarbij leerlingen in vrijheid kunnen handelen en verantwoordelijkheid nemen voor hun werk en leren.

Vrijheid wordt daarom niet opgevat als een doel op zichzelf. Vrijheid staat ten dienste van menselijke groei. Leerlingen krijgen ruimte om ervaringen op te doen, problemen op te lossen, beslissingen te nemen en te leren van de gevolgen van hun handelen. Juist daardoor ontwikkelen zij de capaciteiten die nodig zijn om later zelfstandig en verantwoord deel te nemen aan de samenleving. Parkhurst (1922/2025) zag vrijheid en verantwoordelijkheid als onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wanneer vrijheid wordt losgemaakt van verantwoordelijkheid verwordt zij tot vrijblijvendheid. Wanneer verantwoordelijkheid wordt opgelegd zonder vrijheid ontstaat afhankelijkheid. De kracht van het daltononderwijs ligt juist in het samengaan van beide. Zoals Parkhurst (1922/2025) het zelf kernachtig samenvatte:

“Freedom and responsibility together perform the miracle.”

Vrijheid als pedagogisch concept

Opvallend in het werk van Parkhurst is haar consequente gebruik van het begrip freedom. Zij gebruikt nadrukkelijk niet het begrip liberty, dat vooral verwijst naar politieke vrijheid of vrijheid van externe dwang. Freedom verwijst naar de ruimte die mensen krijgen om verantwoordelijkheid te ontwikkelen voor hun eigen handelen en leren. Parkhurst (1922/2025) maakte daarbij deze vergelijking: “Freedom is taking one's own time; to take someone else's time is slavery.” Vrijheid betekent hiermee dat een leerling leert omgaan met zijn eigen tijd, zonder daarbij de vrijheid van anderen te beperken. Vrijheid wordt daarmee niet opgevat als een recht dat vanzelfsprekend aanwezig is, maar als een vermogen dat ontwikkeld moet worden (Berends et al., 2021).

Berlin (1969) maakt onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid. Negatieve vrijheid verwijst naar de ruimte die iemand krijgt om zelfstandig keuzes te maken. Positieve vrijheid verwijst naar het vermogen om die vrijheid ook daadwerkelijk op een verstandige en verantwoordelijke wijze te benutten.

Vrijheid betekent daarom niet dat leerlingen mogen doen wat zij willen. Parkhurst waarschuwt expliciet voor deze interpretatie. Het kind dat uitsluitend zijn impulsen volgt is volgens haar juist onvrij geworden, omdat het handelt vanuit gewoonte, behoefte of onmiddellijke bevrediging. Werkelijke vrijheid vereist zelfsturing, maar ook zelfbeheersing. Pas wanneer mensen leren hun handelen bewust vorm te geven, kunnen zij spreken van vrijheid (Parkhurst, 1922/2025).

Vrijheid krijgt betekenis binnen sociale relaties. De mens is immers altijd verbonden met anderen. Deze gedachte sluit aan bij wat Van der Ploeg (2007) beschrijft als de twee fundamentele antropologische uitgangspunten van de daltonpedagogiek: autonomie en interdependentie. Individuen ontwikkelen zich als zelfstandige personen, maar altijd in relatie tot anderen.

De grondgedachte achter vrijheid in het daltononderwijs is dat kinderen leren eigenaar te worden van hun eigen ontwikkeling door kinderen en jonge adolescenten ruimte te geven om zelf keuzes te maken, taken te plannen, samen te werken en verantwoordelijkheid te dragen voor hun werk.

Vanuit dit perspectief ontstond binnen het daltononderwijs de verschuiving van het begrip vrijheid van de kernwaarde vrijheid in gebondenheid naar in 2012 de kernwaarde vrijheid en verantwoordelijkheid. Vrijheid wordt niet langer als een losstaand principe gezien, maar als een concept dat onlosmakelijk verbonden is met verantwoordelijkheid voor jezelf, voor anderen en voor de gemeenschap (NDV, 2017).

Voor Parkhurst (1922/2025) was de taak van de school niet om kinderen vast te zetten in vooraf bepaalde denkbeelden of hen uitsluitend kennis over te dragen. De werkelijke opdracht van onderwijs is volgens haar om kinderen de ruimte te geven hun eigen ideeën te ontdekken en hun talenten, nieuwsgierigheid en denkvermogen te ontwikkelen. Zij schrijft:

“The true business of school is not to chain the pupil to preconceived ideas, but to set him free to discover his own ideas and to help him to bring all his powers to bear upon the problem of learning.” (Parkhurst, 1922/2025, p. 145)

Hier wordt een belangrijk uitgangspunt van het daltononderwijs zichtbaar: leren is geen proces van passief ontvangen, maar van actief onderzoeken, ontdekken en betekenis geven. Kinderen leren niet omdat een leraar hen voortdurend vertelt wat zij moeten doen, maar doordat zij worden uitgedaagd om zelf vragen te stellen, problemen op te lossen en verantwoordelijkheid te nemen voor hun leerproces. Een taak of opdracht wordt daarbij gezien als een uitdaging die beroep doet op de creativiteit, het probleemoplossend vermogen, de zelfstandigheid en de verantwoordelijkheid van de leerling (Parkhurst, 1922/2025).

Vrijheid als ontwikkelingsproces

Volgens Parkhurst (1922/2025) moet vrijheid aangeleerd worden. Zij beschouwt vrijheid als een ontwikkelingsopgave waarvoor ervaring noodzakelijk is. Kinderen leren verantwoordelijkheid door te oefenen met het dragen van verantwoordelijkheid. Zij leren keuzes maken door keuzes te mogen maken. Ervaring vormt daarbij de motor van ontwikkeling. Zoals Parkhurst (1922/2025) schrijft:

“Experience is the best and indeed the only real teacher.”

In Education on the Dalton Plan onderscheidt zij drie ontwikkelingsfasen. Voor jonge kinderen staat het ontwikkelen van eigen initiatief, nieuwsgierigheid en zelfstandigheid centraal. Vrijheid heeft in deze fase als doel kinderen de gelegenheid te geven hun individuele mogelijkheden te ontdekken en te ontwikkelen, zodat zij later als verantwoordelijke leden van een gemeenschap kunnen functioneren.

Vanaf ongeveer acht jaar verschuift het accent naar het verwerven van wat Parkhurst (1922/2025) de ‘tools of knowledge’ noemt: de kennis, vaardigheden en denkstrategieën die kinderen nodig hebben om zelfstandig te kunnen leren en handelen. Juist in deze fase leren kinderen plannen, keuzes maken, samenwerken, reflecteren en verantwoordelijkheid dragen voor hun werk. Daarmee leggen zij de basis voor de adolescentie, waarin zij steeds zelfstandiger worden en hun eigen identiteit vormgeven.

In de preadolescente fase wordt van leerlingen verwacht dat zij niet alleen gebruikmaken van de geboden ruimte, maar ook zelf initiatief nemen. Zij leren hun werk te organiseren, keuzes te maken, doelen te stellen en verantwoordelijkheid te nemen. Hier zien we een overgang van een omgeving die het kind stuurt naar een kind dat steeds meer leert zijn eigen (leer)omgeving te sturen. Vrijheid krijgt daarmee een andere betekenis: niet langer alleen kunnen kiezen, maar ook leren organiseren, plannen en richting geven aan het eigen handelen.

Opvallend is dat Parkhurst (1922/2025) vrijheid in iedere fase anders vormgeeft. Niet de hoeveelheid vrijheid staat centraal, maar de aansluiting bij de ontwikkelingsmogelijkheden van het kind. Vrijheid is daarmee geen vast didactisch arrangement, maar een ontwikkelingsgericht principe.

Deze visie sluit goed aan bij hedendaagse inzichten over zelfregulatie, executieve functies en agency. Onderwijswetenschappelijke literatuur benadrukt dat zelfsturing niet spontaan ontstaat, maar het resultaat is van geleidelijke ondersteuning, begeleiding en (in)oefening. En agency ontwikkelt zich niet ineens, maar groeit stap voor stap door het samenspel van motivatie, vaardigheden, ervaringen en begeleiding (OECD, 2019; Schoots-Snijder et al., 2025). Leerlingen ontwikkelen vertrouwen in hun eigen kunnen, leren betekenis geven aan hun handelen en ontdekken dat zij invloed kunnen uitoefenen op hun eigen leerproces en op hun omgeving (Bandura, 2006).

De veranderende rol van de leraar

Wanneer vrijheid een ontwikkelingsproces is, krijgt de leraar daarin een cruciale positie. De daltonleraar is niet degene die vrijheid verleent of controle loslaat, maar degene die omstandigheden creëert waarin leerlingen kunnen leren omgaan met vrijheid.

Parkhurst (1922/2025; 1926) beschrijft een verschuiving van de leraar als autoriteit naar de leraar als gids. De leraar ontwerpt leeromgevingen, biedt structuur, bewaakt grenzen en ondersteunt leerlingen bij het maken van keuzes. Naarmate leerlingen groeien, verandert ook de rol van de leraar. Directe sturing maakt geleidelijk plaats voor coaching, reflectie en begeleiding.

Dit vraagt van leraren een voortdurende afstemming op de ontwikkeling van leerlingen. Te weinig vrijheid beperkt eigenaarschap, terwijl te veel vrijheid kan leiden tot onzekerheid of ineffectief leren. De professionele opdracht van de daltonleraar ligt daarom in het vinden van een dynamisch evenwicht tussen ondersteuning en loslaten.

De taak als didactische drager van vrijheid

Vrijheid krijgt binnen het daltononderwijs haar meest concrete vorm in de taak (de ‘assignment’). Parkhurst (1922/2025) beschouwde de taak als het centrale didactische instrument van het Dalton Laboratory Plan. Niet de instructie, maar de taak vormt het startpunt van het leerproces.

De taak bevat een duidelijk leerdoel en verplicht leerlingen tot werken, maar laat tegelijkertijd ruimte voor eigen keuzes in aanpak, tempo en verwerking. Hierdoor ontstaat een leeromgeving waarin verantwoordelijkheid daadwerkelijk beleefd wordt. Vrijheid en verantwoordelijkheid blijven niet abstracte idealen, maar worden verbonden aan concreet handelen.

De taak heeft daarmee een dubbele functie; enerzijds biedt zij structuur en richting, anderzijds creëert zij ruimte voor initiatief, probleemoplossend denken en zelfstandigheid. Juist deze combinatie maakt de taak tot een krachtig middel voor de ontwikkeling van zelfsturing. Het is niet voor niets dat Parkhurst (1922/2025) de taak een ‘assistent teacher’ noemt.

Vrijheid in de hedendaagse daltonpraktijk

Hoewel de onderwijscontext sterk veranderd is sinds 1922, zijn de principes van Parkhurst nog duidelijk herkenbaar in hedendaagse daltonscholen. Vrijheid manifesteert zich tegenwoordig onder meer in taakwerk, flexibele werkplekken, keuzetaken, leerlinggesprekken, portfolio's, klassenvergaderingen en vormen van leerlingparticipatie (Berends et al., 2021).

Belangrijk is echter dat deze verschijningsvormen niet moeten worden verward met de kernwaarde zelf. Vrijheid ligt niet besloten in het feit dat leerlingen mogen kiezen waar zij werken of met wie zij samenwerken. Dergelijke organisatorische maatregelen vormen slechts instrumenten. De pedagogische betekenis ontstaat pas wanneer leerlingen leren verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen van hun keuzes. Vrijheid blijft daarmee primair een pedagogisch doel en secundair een didactisch en organisatorisch middel.

Vrijheid bezien vanuit het curriculair spinnenweb

Wanneer vrijheid wordt opgevat als een fundamenteel pedagogisch principe, heeft dit consequenties voor alle onderdelen van het curriculum. Het curriculair spinnenweb van Van den Akker (2003) biedt een bruikbaar analysekader om deze samenhang zichtbaar te maken.

Vanuit de daltonvisie beïnvloedt vrijheid niet alleen leeractiviteiten of organisatievormen, maar ook doelen, leerinhouden, toetsing en de rol van de leraar. Vrijheid vraagt om leerdoelen waarin zelfregulatie, eigenaarschap en verantwoordelijkheid een plaats krijgen. Zij vraagt om leeractiviteiten waarin leerlingen keuzes maken, reflecteren, initiatief nemen en verantwoordelijk handelen. Eveneens vraagt zij om beoordeling die niet uitsluitend gericht is op leerresultaten, maar ook aandacht heeft voor leerprocessen en de reflectie op deze processen en verantwoordelijkheden. Vrijheid functioneert daarmee als een curriculumprincipe dat alle aspecten van onderwijs met elkaar verbindt.

Vrijheid; fundament van het daltononderwijs

Vrijheid vormt één van de meest fundamentele begrippen binnen het daltononderwijs. Vanuit hedendaags perspectief kan worden gesteld dat Parkhursts vrijheidsbegrip een vroege beschrijving vormt van wat tegenwoordig ‘student agency’ wordt genoemd. Het gaat om de ‘will and skills’ van leerlingen om te leren en om het geleerde betekenisvol en functioneel te gebruiken en toe te passen. En dat is, volgens Parkhurst, ook precies van kinderen zelf willen.

“We must discard the delusion, so long cherished, that children do not like learning” (Parkhurst, 1926, p. 3).

Leerlingen willen graag zelf: onder begeleiding, proefondervindelijk, in het klein, alvast ervaren wat het leven zelf inhoudt (Berends, 2013).

Agency brengt vrijheid, verantwoordelijkheid, eigenaarschap, doelgerichtheid en maatschappelijke betrokkenheid samen in één concept (Berends, 2026; OECD, 2019).

Vrijheid betekent dan niet alleen dat leerlingen keuzes mogen maken, maar dat zij leren betekenisvolle keuzes te maken. Zij leren richting te geven aan hun ontwikkeling, verantwoordelijkheid nemen voor hun handelen en hun kennis en vaardigheden inzetten ten dienste van zichzelf, anderen en de samenleving.

In de daltonpedagogiek wordt vrijheid daarom gezien als een ontwikkelingsproces waarin leerlingen leren omgaan met autonomie, zelfbeheersing en verantwoordelijkheid. De leraar, de taak en het curriculum spelen daarin een onmisbare rol. Zij creëren de voorwaarden waaronder leerlingen kunnen groeien tot zelfstandige en verantwoordelijke burgers die in vrijheid kunnen handelen.

Literatuur

Berends, R. (2011). Helen Parkhurst: grondlegster van het daltononderwijs. Deventer: Saxion Dalton University Press.

Berends, R. (2026). Student Agency, an essential feature of Parkhurst’s Dalton Plan. Shenzhen: Congress Volume 28th International Dalton Congress, november 2026.

Berends, R., & Sanders, L. (2014). Daltononderwijs in Nederland. De geschiedenis vanaf 1924. Deventer: Saxion Dalton University Press.

Berends, R., Otten-Binnerts, V., & Van Slochteren, H.M. (2021). Dalton: L.E.F. Deventer: Saxion Progressive Education University Press.

Berlin, I. (1996). Twee opvattingen van vrijheid. Boom Kleine Klassieken. Boom.

Nederlandse Dalton Vereniging (2017). Daltonidentiteit. ALV maart 2017. https://dalton.nl/wpd/wp-content/uploads/2024/10/Daltonidentiteit_2017.pdf

Otten-Binnerts, V., Berends, R., Klaver, L., De Brouwer, J., & Van der Zee, S. (2024). Dalton en burgerschapsonderwijs: Go forth unafraid. Saxion. Deventer: Saxion hogeschool.

Parkhurst, H. (1921a) Educational Supplement of The Times III, 16 july 1921.

Parkhurst, H. (1921b) Educational Supplement of The Times IV, 23 july 1921.

Parkhurst, H. (1921c) Educational Supplement of The Times IV, 6 augustus 1921.

Parkhurst, H. (1926). An explanation of the Dalton Laboratory Plan. Dalton Association.

Parkhurst, H. (1929). Programs of Study. Dalton Schools, Inc., New York City.

Parkhurst, H. (1932). Individual Responsibility and the New Society. Lecture presented at the Sixth World Conference of the New Education Fellowship, Nice.

Parkhurst, H. (1951). Exploring the Child’s world. Appleton.

Parkhurst, H. (2025). Education on the Dalton Plan. Leonon Progressive Education. (original work published in 1922).

Sins, P.H.M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf. Maar hoe dan wel? Hogeschool Rotterdam.

Van den Akker, J. (2003). Curriculum perspectives: An introduction. Enschede: SLO.

Van den Akker, J. (2006). Curriculum development re-invented. In J. Letschert (Ed.), Curriculum development re-invented. Proceedings of the invitational conference on the occasion of 30 years SLO 1975-2005 (pp. 16-29). SLO.

Van der Ploeg, P. (2007). Een reconstructie van de daltonpedagogiek. Deventer.

Van der Ploeg, P. (2008). Positieve vrijheid. (non-published column).

Van der Ploeg, P. (2010). Oorsprong en theorie van het daltononderwijs. Saxion Dalton University Press.

Vrieling, E. (2014). Zelfgestuurd leren kun je niet zelfgestuurd leren. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 35(1).

*) Vera Otten-Binnerts en René Berends zijn onderzoekers van het lectoraat Vernieuwingsonderwijs van Saxion hogeschool.

Otten-Binnerts, V., Berends, R. (2026). Vrijheid en verantwoordelijkheid in het daltononderwijs. DaltonVisie14(26).

Deze berichten in je inbox ontvangen?

Meld je aan voor de e-mailnieuwsbrief en ontvang elke maand een update.

Aanmelden e-mailnieuwsbrief


Ook interessant voor jou