Ruimte om je te laten verrassen

Het schooljaar is weer begonnen. In de drukte vertrouwen we op wat we kennen: onze ervaring en wat werkt. Maar juist daardoor hebben we soms weinig ruimte om ons te laten verrassen. Terwijl daar misschien wel de mooiste ontdekkingen beginnen: bij wat we nog niet weten. En bij dat was onze ervaring juist tegenspreekt.

Zo las ik een recent Fins onderzoek naar de ontwikkeling van kinderen en jongeren (Jalanko et al., 2026). Onderzoekers volgden kinderen gedurende acht jaar en onderzochten onder andere hun fysieke activiteit en schermtijd. Vervolgens keken ze naar cognitieve vaardigheden in de pubertijd, zoals leren, aandacht en werkgeheugen.

Wat bleek: meer schermtijd vanaf de kindertijd bleek samen te hangen met betere cognitieve verwerking tijdens de adolescentie. Dat is opmerkelijk. Schermen worden immers regelmatig gezien als een bron van afleiding en verminderde concentratie. En natuurlijk zijn er goede redenen om kritisch te kijken naar hoeveel tijd kinderen en jongeren achter een scherm doorbrengen.

Maar dit onderzoek vraagt ons om een stap terug te doen. Want: wat bedoelen we eigenlijk met schermtijd? Een uur scrollen op sociale media is iets anders dan een uur programmeren. Een game spelen is iets anders dan een documentaire bekijken. Een presentatie ontwerpen, een probleem oplossen of digitaal iets creëren vraagt iets anders dan gedachteloos TikToks consumeren.

De onderzoekers benadrukken daarom dat niet alleen de hoeveelheid schermtijd van belang is, maar vooral wat kinderen en jongeren tijdens die schermtijd doen. Activiteiten die actief denken, probleemoplossing, creativiteit en leren stimuleren, kunnen mogelijk bijdragen aan cognitieve ontwikkeling. En daarmee verschuift de vraag. Niet: Hoe lang zit je achter een scherm? Maar: Wat doe je daar?

Je laten verrassen klinkt simpel, maar toch is het best lastig. We hebben overtuigingen op basis van ervaringen. Dat is ook nuttig. Zonder voorkennis zouden we iedere dag opnieuw het wiel moeten uitvinden. Maar onze aannames kunnen ook een soort bril worden waardoor we naar de werkelijkheid kijken. En precies daarom is het belangrijk om onze veronderstellingen regelmatig kritisch te bevragen.

Dat betekent overigens niet dat we na één onderzoek of ervaring onze overtuigingen meteen moeten omgooien. Het Finse onderzoek laat verbanden zien, maar bewijst niet dat schermtijd veroorzaakt dat jongeren beter cognitief presteren. Misschien klopt onze aanname nog steeds. Misschien gedeeltelijk. Misschien helemaal niet. De kunst is om die ruimte open te houden.

Ook in onze eigen klas en school. Want leerlingen kunnen ons ook verrassen. De leerling die buiten de gebaande paden een oplossing bedenkt. De leerling van wie we dachten dat een bepaalde aanpak niet zou werken, maar die juist daarop opbloeit.

Houd dus ruimte voor het onverwachte. Ruimte om onze eigen overtuigingen af en toe opzij te zetten en te denken: Interessant. Dat is misschien wel precies wat we aan het begin van een nieuw schooljaar nodig hebben. Niet zekerheid, maar nieuwsgierigheid om te ontdekken en de ruimte om ons te laten verrassen. Door onderzoek. Door collega’s. Door leerlingen. En vooral: door de bereidheid om daar iets van te leren.

Literatuur

Petri Jalanko, Marja H. Leppänen, Bert Bond, Jari A. Laukkanen, Timo A. Lakka, Eero A. Haapala. Associations of Physical Activity and Sedentary Time From Childhood to Adolescence With Cognition in Adolescence: The PANIC Study. Pediatric Exercise Science, 2026; 38 (3): 268 DOI: 10.1123/pes.2025-0083