Dalton in een onvrije wereld

Luuck Sanders *)

Helen Parkhurst heeft nooit voorgeschreven hoe het onderwijs er precies moest uitzien. Ze vond dat leraren daar zelf en met hun collega’s over na moesten denken. In ons land heeft dat ertoe geleid dat de Nederlandse Daltonvereniging (NDV) vijf kernwaarden ontwikkelden. Hoe die vorm krijgen is afhankelijk van tijd en omstandigheden.

Over die tijd en omstandigheden moest ik nadenken nadat ik onlangs twee documentaires zag over onderwijs in op zijn zachts gezegd ‘ingewikkelde’ tijden en omstandigheden.

In de aangrijpende documentaire House of Hope zien we hoe de Palestijnse Manar en haar man Milad hun school leiden. De school voor Palestijnse kinderen ligt in Al Eizariya, dicht bij Jeruzalem op de bezette Westelijke Jordaanoever. Het is een Waldorfschool op basis van vrijeschoolpedagogiek, gericht op geweldloos verzet en de hulp aan jonge kinderen bij het verwerken van trauma’s. Het doel van het echtpaar is om hun leerlingen een veilige omgeving te bieden. Vandaar dat de school House of Hope heet. Het is indrukwekkend om te zien hoe zij dit onderwijs vormgeven, zeker als je bedenkt dat er altijd spanning en gevaar is van een bedreigde wereld en waar het leger geen plek laat om te spelen.

De tweede documentaire is getiteld Mr. Nobody tegen Poetin. In deze Oscar-winnende film volgen we Pavel Talankin. Hij is leraar, mentor en schoolvideograaf op een basisschool in het mijnstadje Karabasj in Rusland. De geliefde leraar krijgt van het gezag de opdracht om militaristische activiteiten op school te filmen. Tegen zijn zin in raakt hij betrokken bij de propagandamachine van Poetin. In het geheim filmt hij de opkomst van gemilitariseerde kindergroepen en het rekruteren van oud-leerlingen voor de oorlog. Hij laat zien hoe de geschiedenis herschreven wordt en hoe het onderwijs verweven raakt met nationalisme en propaganda. Hij filmt de angst, het verlies van vrijheid en de reacties op school als de eerste oud-leerlingen naar het front in Oekraïne gestuurd worden. Vanwege zijn eigen veiligheid verlaat Talankin aan het eind van de documentaire Rusland.

In deze documentaires zien we onderwijs- en opvoedingssituaties die gedomineerd worden door een repressieve overheid. Leraren en leerlingen proberen zich staande te houden onder onveilige omstandigheden, zowel fysiek als mentaal. Ik ben onder de indruk van hun passie en optimisme en dat heeft me aan het denken gezet. Twee vragen komen bij me op.

De eerste vraag: zijn de uitgangspunten van dalton in alle omstandigheden of alleen onder gunstige omstandigheden te realiseren, bijvoorbeeld zoals nu op de daltonscholen in ons land of in de eerste school van Parkhurst in Waterville? Je zou haast denken van wel. Daltononderwijs – en breder onze ‘vrijheid van onderwijs‘ – bestaat, zo lijkt het, bij de gratie van een school in vredestijd en waarbij sprake is van democratie en vrijheid. Het gaat Parkhurst om het opvoeden tot flexibele en goede burgers die voorbereid zijn op de toekomst, die zelf doelen stellen en hun eigen idealen nastreven en hun dromen kunnen waarmaken. In haar boek Education on the Dalton Plan (EDP) spreekt ze van ‘fearless human beings’, wat zoveel betekent als mensen zonder vrees. Maar dan moet daar wel een basis voor zijn. Op de website van de NDV valt te lezen dat een daltonleerling wordt uitgedaagd om het beste uit zichzelf te halen. Het daltononderwijs biedt daartoe een leef- en leeromgeving waar leerlingen worden uitgedaagd om zich te ontwikkelen tot mensen zonder vrees met een kritische en democratische grondhouding (NDV-visie). Je zou kunnen zeggen dat je daarvoor een rijke leeromgeving moet bieden met afwezigheid van gevaar, onvrijheid en armoede. In scholen zoals in de documentaires is daar geen sprake van.

Is het daltononderwijs daarom – niet onaardig bedoeld – een mooi-weer-pedagogiek? Misschien wel. Als de Duitsers in 1940 ons land binnenvallen, verandert er veel in het onderwijs. Ook daltonscholen krijgen te maken met beperkingen, verboden en oorlogsgeweld. Het is gauw duidelijk dat de kernwaarden van het daltononderwijs niet goed passen binnen het nationaalsocialistische gedachtengoed van het Duitse, autoritaire regime. De NDV stopt haar activiteiten dan ook in de oorlogsjaren.

De tweede vraag: zijn de uitgangspunten van dalton zo flexibel dat ze ook in ‘ingewikkelde omstandigheden’ vorm kunnen krijgen (denk aan de school van Manar en Milad en de school van Pavel, en ook aan scholen waar vanwege de lage welvaart nauwelijks middelen beschikbaar zijn) of is er misschien dan een andere set kernwaarden nodig?

Voor Parkhurst gelden twee principes: Liberation of the pupil en de Socialization of the school. Ze geeft leerlingen taken die ze in vrijheid kunnen uitvoeren en waarbij ze kunnen samenwerken met klasgenoten. In ons land zijn daarvan drie daltonprincipes afgeleid: vrijheid (in gebondenheid), zelfstandigheid en samenwerken. In 2012 zijn deze door de NDV getransformeerd naar de huidige vijf kernwaarden: effectiviteit, zelfstandigheid, vrijheid en verantwoordelijkheid, samenwerken en reflectie. Ze zijn helder maar ook stevig verankerd in het hier en nu. Hieronder volgen we cursief enkele uitwerkingen.

Zo is het principe van ‘vrijheid en verantwoordelijkheid’ kwetsbaar bij de Russische propagandamachine waaronder Pavel werkt. Het valt niet mee om verantwoordelijkheid voor zichzelf en zijn omgeving te dragen, evenmin om eigen keuzes te maken en een actieve leerhouding te ontwikkelen en om daarop te reflecteren.

En als het om zelfstandigheid gaat moet een leerling leren beoordelen welke beslissingen hij/zij moet nemen en wat de gevolgen daarvan zijn. De keuzevrijheid dwingt de leerling tot het nemen van zelfstandige beslissingen die voor hem effectief en verantwoord zijn. Dat klinkt utopisch als het leger bepaalt wat je bewegingsvrijheid is.

En dan de kernwaarde effectiviteit. Onderwijs behoort kinderen en jeugdigen niet alleen intellectueel, maar ook cultureel en moreel te vormen, zodat ze zelfredzaam en sociaal verantwoordelijk worden: geoefend in, gewend aan en voorbereid op leven, werken en samenleven. Deze kijk op vorming, redzaamheid en sociale verantwoordelijkheid lijken vanzelfsprekend in onze wereld, maar in een context van repressie en indoctrinatie is dat van een geheel andere orde.

Als het om samenwerken gaat leren kinderen op een daltonschool dat er verschillen bestaan tussen mensen. Ze leren naar elkaar te luisteren en respect te hebben voor elkaar. Maar wat als niet naar je geluisterd wordt en als er geen respect is voor jou als persoon, wat zou de meerwaarde van samenwerking dan zijn? En wat als je in een oorlogssituatie een ander nooit kunt vertrouwen?

Over de kernwaarde reflectie. Het kritisch benaderen van onderwijskundige ontwikkelingen en inzichten is op een daltonschool vanzelfsprekend. Iedere leraar die werkt op een daltonschool reflecteert op zijn/haar onderwijspraktijk en professioneel handelen. Ook op schoolniveau vindt reflectie over de kwaliteit van het daltononderwijs voortdurend plaats. Reflecteren kan dan wel vanzelfsprekend zijn, maar heeft alleen zin als onderwijsprofessionals daadwerkelijk andere keuzes kunnen maken en zelf kunnen definiëren wat kwaliteit van (dalton)onderwijs is.

Uitwerking van de kernwaarden lijken bedoeld voor en voorbehouden aan onderwijs in gunstige omstandigheden waarbij sprake is van vrijheid van onderwijs, vrede en een redelijke mate van welvarendheid. Of ze zouden ontdaan moeten worden van de specifieke (NDV-)uitwerking en de veronderstelde context, of er zou een alternatieve invulling aangereikt moeten worden.

De open geformuleerde principes van Parkhurst bieden wellicht meer mogelijkheden om in een veranderende wereld flexibel toe te passen. Het is het onderzoeken waard om na te gaan hoe ‘samenwerken’ er dan bijvoorbeeld uitziet. Moeten we dan denken aan samen optimistisch blijven in een wereld van oorlog en geweld en omgaan met verlies, angst en onveiligheid? Betekent ‘vrijheid’ dan mentale weerbaarheid, flexibel en hoopvol zijn? Met deze denkrichting komen we meer op het terrein van Pedagogiek van de hoop.

De Utrechtse hoogleraar Mischa de Winter biedt contouren van een hoopgevende sociale pedagogiek. De kern hiervan is dat we kinderen helpen om de wereld hoopvol en optimistisch tegemoet te treden door optimistisch voor te leven. Een ander uitgangspunt is dat opvoeders kinderen handelingsperspectieven verschaffen en jongeren zélf in de handelingsstand zetten, gericht op gemeenschappelijk handelen. Participatie bevorderen is een derde uitgangspunt: leren door mee te doen. Actieve participatie is niet alleen een instrument maar ook een pedagogisch doel.

De pedagogiek van de hoop is hier niet aangehaald als alternatief voor dalton of additioneel bedoeld, maar kan gezien worden als voorbeeld of inspiratie voor onderwijs en opvoeding in andere tijden en omstandigheden.

Daltononderwijs is iedere leerling gegund, aldus de Nederlandse Daltonvereniging. Sinds de invoering van het daltononderwijs in 1924 in ons land zijn de omstandigheden doorgaans gunstig geweest, afgezien van de oorlogsjaren. Er is vrede, perspectief op groei en ontwikkeling, stijgende welvaart, democratie en vertrouwen in een mooie toekomst. Maar bij zware omstandigheden wordt het lastig en is het daarmee kwetsbaar.

Documentaires

Documentaire:  House of Hope, Omroep Zwart. Regie: Marjolein Busstra.

Documentaire:  Mr Nobody tegen Poetin, VPRO. Regie: Pavel Talankin en David Borenstein.

Literatuur

Berends, R., Sanders, L. (2014). Daltononderwijs in Nederland. De geschiedenis vanaf 1924. Saxion Dalton University Press.

Parkhurst, H (1922). Education on the Dalton Plan. London: Bell & Son.

De Winter, M. (2017) Pedagogiek Over Hoop. Het onmiskenbare belang van optimisme in opvoeding en onderwijs. Rede ter gelegenheid van het afscheid als Faculteitshoogleraar Maatschappelijke Opvoedingsvraagstukken aan de Universiteit. Utrecht, 31 mei 2017.

Website NDV. Dalton.nl Download 7 juni 2026

*) Luuck Sanders is onderwijskundige en was daltonopleider bij Saxion Hogeschool.

Sanders, L. (2026). Dalton in een onvrije wereld. DaltonVisie14(19).