Dalton verbeeld

Een geschiedenis van daltonlogo’s en -beeldmerken

René Berends, 2026

Op 9 juni 2026 kwam er via het digitale contactformulier van de NDV een vraag binnen van Johan van Boven. De oud-docent van Dalton Den Haag wilde graag weten wat dat logo van de NDV nu precies voorstelde. Johan zal niet bevroed hebben hoeveel reuring die vraag in de vereniging teweeg zou brengen. In dit artikel een verslag van de zoektocht naar een antwoord.

De zoektocht naar een antwoord

De vraag van Johan werd door Karina van der Heijden van het secretariaat doorgestuurd naar de voorzitter, Elvira van den Hoek, en naar bestuurslid Marja Out. Zij moesten echter het antwoord schuldig blijven. Elvira zette vervolgens, zoals ze schreef, ‘de kaarten op mij’ en gokte erop dat ik wel een antwoord zou kunnen geven. En hoewel ik mezelf ‘de zelfbenoemde archivaris van de vereniging’ noem en vond dat ik eigenlijk wel een antwoord moest weten, bleef ook ik het antwoord schuldig.

Dat was echter mijn eer te na. Dus leidde mijn onderzoekje me langs oud-voorzitters (Willem Wagenaar, Dick van Hennik) en oud-bestuursleden (Roel Röhner, Hans Wenke, Hans Wolthuis, Paul Meuwese en Paul Hendriks). Ook verschillende opleiders van het Dalton Netwerk Opleiders (DNO) reageerden in onze appgroep. Eén van de opleiders schakelde zelfs onze digitale vrienden van ChatGPT in om antwoorden te zoeken.

Beetje bij beetje kwam er wat duidelijkheid, want dat daltonlogo, wat is het eigenlijk? Wat stelt het voor? Een gestileerde ‘d’ van Dalton werd gesuggereerd. Zelf zag ik er een peutertje in met een krul op zijn hoofd. En wie of welk bedrijf heeft het gemaakt en wanneer?

Het logo van onze moederschool in New York

Laten we de zoektocht naar daltonlogo’s, -emblemen en de huisstijl van de NDV maar eens beginnen bij de moederschool in New York. Het missiestatement van de school van Parkhurst was en is: Go Forth Unafraid. En daar hoorde al voor de Tweede Wereldoorlog het prachtige logo bij, dat hierboven te zien is en dat nog steeds door de school gehanteerd wordt.

Het eerste logo van de vereniging

Als in 1924 de eerste experimenten met het Dalton Plan van Parkhurst in Nederland plaatsvinden, duurt het tot 1931 voordat daltonianen een eigen vereniging oprichten.

Al werd in de eerste officiële vergadering van de NDV uitgebreid stilgestaan bij de vraag wat dalton is en waartoe daltononderwijs opleidt – vragen die we onszelf nog steeds stellen –, duurde het tot na de Tweede Wereldoorlog – om precies te zijn: tot net na 1950 – voordat er ook een logo gekozen werd. Dan stuurt in ieder geval de penningmeester brieven (rekeningen!) met een voorgedrukt briefhoofd, waarop het eerste logo voor de NDV te ontdekken is.

Nieuw elan: nieuwe logo’s

Na de Tweede Wereldoorlog groeit de vereniging snel. Voorzitter Timmers (1953) geeft een overzicht van het aantal daltonscholen. Op basis van CBS-gegevens over 1952 stelt hij dat er zo’n 300 geheel of gedeeltelijk gedaltoniseerde scholen voor glo en vglo zijn; 174 dalton-ulo’s; 7 vhmo-scholen die geheel en 8 die gedeeltelijke gedaltoniseerd zijn.

Het daltononderwijs bloeit, maar in de jaren 60 lijkt ‘dalton’ links en rechts ingehaald te worden. De belangstelling daalt, de aandacht is tanende. Het bestuur maakt zelfs de inschatting dat haar taak in de onderwijsvernieuwing volbracht is. Met de invoering van de basisschool en onder meer met de invoering van de Mammoetwet lijken de waarden van individualisering en differentiëring, coöperatie en het afstemmen van onderwijs op leerlingen breed geadopteerd te worden. Het bestuur zet zichzelf in 1972 in de ‘slaapstand’. Op zo’n dertig scholen blijven leraren daltononderwijs geven, maar de NDV onderneemt geen acties meer. Een paar bestuursleden passen op de winkel en blijven antwoorden geven, als er vragen gesteld worden.

Na de ‘sluimerperiode’ (na 1980) ontstaat er echter nieuw elan. Nieuwe onderwijsideeën blijken wel geadopteerd te worden, maar niet te zijn ingevoerd. Eens te meer blijkt het lastig om in de praktijk onderwijsvernieuwing daadwerkelijk door te voeren. Er is nog steeds behoefte aan daltononderwijs, is de conclusie. Er wordt een nieuw bestuur gevormd en nieuwe activiteiten ontwikkeld.

In de jaren 80 doen zich nieuwe problemen voor waar het bestuur adequaat op wil reageren. Berends en Sanders (2014) schrijven hierover: “Met de groei van het daltononderwijs, de professionalisering en commercialisering van het opleiden van daltonleraren, het begeleiden van daltonscholen en met de toenemende marktwerking wordt het de NDV duidelijk dat het zich meer met marketing moet gaan bezighouden. Dalton heeft een goed imago en dat moet zo blijven en zelfs versterkt worden.”

En bij die marketing hoort ook een eigen, professionele huisstijl voor de vereniging.

Dalton Den Haag hanteert als eerste, in ieder geval al in 1980, een embleem met een meeuw, begrijpelijk voor een school zo direct aan de kust. Daarop voortbordurend laat obds Pieterskerkhof in Utrecht een vignet ontwerpen en wordt ook op de mbo-school in Meppel daltonlogo’s voor de daltonprincipes ontworpen. “Uiteindelijk zal de NDV een op deze voorlopers geïnspireerd logo gebruiken” (Taak 1987, jrg.7, nr.5, p. 24-25).

Het hoofd van de school aan het Pieterskerkhof in Utrecht was destijds Roel Röhner. Op zijn school was destijds het documentatiecentrum van de NDV gevestigd. Röhner weet zich te herinneren dat de Utrechtse kunstenaar Nol Manten opdracht kreeg om een embleem te ontwerpen. Dat was, volgens Röhner, ter gelegenheid van de fusie tussen het kleuter- en lager onderwijs. Dus rond of net na 1982.

Helaas hebben we het oorspronkelijke embleem van Nol Manten niet kunnen achterhalen, maar in publicaties van de NDV uit de periode hierna, is wel de ontwikkeling van het logo terug te zien, dat wat later meer gestileerd werd (zie rechter embleem). Wat we wel weten, stelt Röhner, is dat de getekende vogels ook hier meeuwen zijn.

Zoals gezegd wordt op Dalton Den Haag de meeuw als embleem het eerst gebruikt en ook hier al snel daarna, in een wat meer gestileerde vorm. 

Bij de oprichting van SDN (Stichting Dalton Nederland) in 1988 wordt ‘de meeuw van dalton’ weer wat anders vormgegeven. SDN is dan het opleidingsinstituut van de NDV en daar past een eigen logo bij. We zien achter de vogel een gestileerde kustlijn van Nederland.

Op de mbo-dalton scholengemeenschap Oldemaaten, ontwerpt de tekenleraar Hein van Bommel rond 1990 vervolgens voor elk daltonprincipe apart een embleem (met vogels), vertelt Hans Wenke, wat beaamd wordt door Röhner.

Zoals wel vaker worden grafische voorstellingen zoals de bovenstaande gebruikt als inspiratiebron om weer ‘verder te knutselen’. Oud-opleider en -bestuurder Hans Wolthuis weet te vertellen dat directeur Jarry van der Velden van de Westerschool in Wildervank destijds een nieuw embleem heeft laten maken, waarin de drie bovenstaande geïntegreerd werden. En zelf maakte Wolthuis in dezelfde stijl een voorstelling voor reflectie.

Het logo van de NDV met de vogels vormde ook de inspiratiebron voor het embleem van Dalton International. Dit logo is gemaakt door vormgevers uit Brno (Tsjechië).

Van Hennik, voorzitter van de NDV van 1994 tot 2009, schrijft in 1998: “Schoolbesturen gebruiken (…) de naam Dalton om hun scholen te profileren ‘in de markt’. Het hoofdbestuur heeft zich daarbij altijd kritisch opgesteld, want de naam Daltonschool kan pas als etiket op de muur worden geplakt als er een predikaat is uitgereikt. Deze kwaliteitsbewaking is ook in het belang van de scholen die wel Daltonschool zijn” (Van Hennik, 1998).

Ergens rond het begin van het nieuwe millennium leidt dat ertoe dat de NDV van huisstijl veranderd en het daltonlogo laat wijzigen in ‘het kinderhoofdje’ of de gestileerde ‘d’ van dalton, dat we nog steeds kennen. In ieder geval is dit logo al terug te vinden op het beleidsplan van de NDV uit 2004.

Oud-bestuurder Paul Hendriks herinnert zich de discussies rond het ontwerp van het nieuwe logo. Hij stelt dat het symbool de verbeelding van Vrijheid in Gebondenheid moet voorstellen. Gekscherend werd er destijds wel over ‘de dalton-appel’ gesproken, naar het beroemde voorbeeld van Apple. Dus geen ‘kindje met een lok’ of gestileerde ‘d’!

Paul Meuwese, ook een oud-bestuurder van de NDV, is meer precies in wat het voorstelt. Hij heeft de oplossing: “Het logo verbeeldt goed en abstract waar dalton voor staat. De groene punt is het kind, de leerling. Om het kind staat een cirkel met ouders, leraren en andere ondersteuners. De cirkel is echter bewust niet gesloten. Het kind moet de kans krijgen zich te ontwikkelen, de kans krijgen op enig moment de wijde wereld in te trekken met de bagage die zijn ‘helpers’ hebben meegegeven en vervolgens voort te gaan met zijn ontwikkeling. Uit te vliegen dus.”

En oud-opleider en -bestuurder Hans Wolthuis stelt: “Eigenlijk zitten in het logo de drie oude principes verstopt. De cirkel geeft samenwerken aan, de stip is zelfstandigheid en de vogel die uit de kring vliegt is de vrijheid. Die ook weer leidt tot zelfstandigheid...”.

We hebben Johan van Boven, de oud-docent van Dalton Den Haag, die met de vraag kwam, uiteindelijk dus netjes een antwoord kunnen geven.

Van principes naar kernwaarden

Als de NDV in 2012 een discussie over de identiteit van de vereniging en het daltongedachtegoed afsluit, kiest het bestuur ervoor om niet meer over daltonprincipes maar over kernwaarden te spreken. De reden daarachter is toch vooral dat ‘kernwaarde’ een woord is dat meer naar grondstelligheid verwijst, dan de term ‘principe’. Principes kunnen weliswaar ook grondstellig zijn, maar ook als ‘werkingsprincipes’ worden gezien, zoals je spreekt over het (werkings)principe van een stoommachine. Kernwaarden verwijzen dus in ieder geval naar een ‘waartoe’. De daltonkernwaarden houden pedagogisch-filosofische waarden in, die ook uitgewerkt kunnen worden in een pedagogische, didactische en organisatorische instrumentarium voor een manier van werken.

Die fundamenteel andere keuze om over kernwaarden te spreken, leidde er ook toe dat de vereniging voor de afzonderlijke kernwaarden door Bureau Brand in Voorburg/Den Haag nieuwe logo’s liet ontwerpen. Meuwese herinnert zich als oud-penningmeester, dat daar nog een aardig prijskaartje aan hing. De onderstaande logo’s zijn nog steeds de officiële beeldmerken voor de kernwaarden.

Toen in 2024 de nieuwe website van de NDV in gebruik genomen werd, waren daar ineens ook andere logo’s voor de kernwaarden te zien. De websitebouwers hadden het idee dat deze nieuwe beeldmerken het digitaal beter ‘doen’.

Natuurlijk is het niet echt handig om voor de kernwaarden twee verschillende setjes logo’s te hebben.

Toen de nieuwe set logo’s in de appgroep van de opleiders ter sprake kwam, leidde dat meteen tot de nodige discussie. Hoezo twee setjes? Kloppen ze wel? En moeten de beeldmerken voor vrijheid en verantwoordelijkheid en zelfstandigheid niet omgedraaid worden? En is het beeldmerk van ‘effectiviteit’ niet teveel een tekening van een afvinklijstje? En dat is toch precies wat we in het daltononderwijs niet willen?

De discussie maakt in ieder geval duidelijk dat dalton nooit stilstaat en dat we ook in de toekomst zullen blijven fantaseren over wat de pijlers, principes en kernwaarden van dalton zijn. Die permanente reflectie op het waartoe van ons daltononderwijs duurt inmiddels al bijna honderd jaar. Het is eigenlijk precies wat we tegenwoordig als een ultiem kenmerk van dalton zien: Dalton is ‘no method, no system’. Ja, dat roept steeds direct de vraag op wat het dan wel is. En als we daarop antwoorden: ‘It’s an influence’, dan klinkt dat misschien wel heel vaag, maar geeft dat tegelijkertijd wel meteen voer voor nieuwe discussies over ons ‘waartoe’ en ons ‘hoe’ en ‘wat’ en over hoe we dat in beeldmerken, logo’s en in een eigen huisstijl visualiseren.

Literatuur

Berends, R., Sanders, L. (2014). Daltononderwijs in Nederland. De geschiedenis vanaf 1924. Deventer: SDUP.

Timmers, D.J.E. (1953). Daltononderwijs op de middelbare school. Moderne Onderwijssystemen deel 8. Groningen / Djakarta: J.B. Wolters.

Van Hennik, D. (1998). Dalton, een beschermde naam. Dalton Informatie (februari 1998).

Berends, R. (2026). Dalton verbeeld. Een geschiedenis van daltonlogo’s en -beeldmerken. DaltonVisie14(20).