Onderwijsvrijheid als thema voor de Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2027

René Berends en Symen van der Zee, juli 2026

Voor de komende Staat van het Vernieuwingsonderwijs (2027) kiezen we voor het thema Vrijheid van en in het onderwijs, ofwel onderwijsvrijheid. Dat onderwerp is nauw verbonden met de identiteit van het traditioneel vernieuwingsonderwijs en tegelijkertijd actueler dan ooit. In een tijd waarin de maatschappelijke en politieke discussie over onderwijs, kwaliteit, burgerschap en overheidssturing steeds nadrukkelijker wordt gevoerd, willen wij samen met de vernieuwingsscholen onderzoeken wat vrijheid vandaag de dag betekent en hoe zij in de praktijk van het onderwijs vorm krijgt.

Het thema vrijheid kent verschillende dimensies. Allereerst gaat het om de vrijheid van onderwijs, zoals die is verankerd in artikel 23 van de Grondwet. De uitkomst van de Pacificatie van 1917 maakte het mogelijk dat scholen vanuit een eigen pedagogische of levensbeschouwelijke overtuiging onderwijs konden ontwikkelen, terwijl zij tegelijkertijd door de overheid werden bekostigd (Slaman, 2018). Juist deze constitutionele vrijheid heeft de ontwikkeling van het traditioneel vernieuwingsonderwijs mogelijk gemaakt. Tegelijkertijd staat deze vrijheid voortdurend in relatie tot maatschappelijke verwachtingen en de verantwoordelijkheid van de overheid om de kwaliteit van het onderwijs te waarborgen. De invoering van kerndoelen, referentieniveaus en andere wettelijke kaders laat zien dat vrijheid en sturing steeds opnieuw met elkaar in balans moeten worden gebracht. De recente ontwikkeling van de nieuwe kerndoelen maakt die spanning opnieuw zichtbaar. Scholen krijgen richtinggevende wettelijke doelen mee, maar behouden ruimte om vanuit hun eigen pedagogische visie keuzes te maken over de inrichting van het onderwijs (SLO, 2025).

Een tweede dimensie betreft de vrijheid in het onderwijs: de professionele ruimte van leraren, schoolleiders en schoolteams. Onderwijs is immers geen technisch proces dat volledig vooraf kan worden gepland. Zoals Biesta (2015) beschrijft in Het prachtige risico van onderwijs, vraagt goed onderwijs voortdurend om pedagogische afwegingen in unieke situaties. Leraren moeten steeds opnieuw beoordelen wat op een bepaald moment, voor deze leerlingen, in deze context, het meest wenselijk is. Dat vraagt om professionele autonomie, vertrouwen en vakmanschap.

Kelchtermans (2013) sluit daarbij aan door te benadrukken dat professionele ruimte geen luxe is, maar een voorwaarde voor goed onderwijs. Leraren hebben ruimte nodig om hun praktijkwijsheid, pedagogische tact en oordeelsvermogen te ontwikkelen en in te zetten. Professionele vrijheid betekent daarbij niet vrijblijvendheid, maar juist de verantwoordelijkheid om vanuit een gedeelde pedagogische visie zorgvuldig en beargumenteerd keuzes te maken. Dat roept vragen op over hoe scholen en besturen professionele ruimte organiseren en hoe de vernieuwingsverenigingen die ruimte ondersteunen én tegelijkertijd bijdragen aan kwaliteitsontwikkeling.

Een derde dimensie betreft de vrijheid van leerlingen. Vrijheid is binnen het vernieuwingsonderwijs nooit een doel op zichzelf, maar staat in dienst van de ontwikkeling van zelfstandige en verantwoordelijke mensen. Vanuit de zelfdeterminatietheorie laten Deci en Ryan (2000) zien dat autonomie, naast relatie en competentie, een psychologische basisbehoefte is. Leerlingen die ervaren dat zij keuzes kunnen maken en invloed hebben op hun eigen leerproces, zijn doorgaans gemotiveerder, meer betrokken en nemen meer eigenaarschap over hun leren.

Tegelijkertijd is vrijheid in pedagogische zin nooit grenzeloos. Van der Ploeg (2007) beschrijft autonomie als een pedagogisch doel: kinderen leren geleidelijk verantwoordelijkheid te dragen voor hun handelen. Dat vraagt om een doordachte balans tussen ruimte bieden en begeleiden. In dezelfde lijn maakt Berlin (1958) onderscheid tussen negatieve vrijheid – de ruimte om keuzes te maken – en positieve vrijheid – het vermogen om met die vrijheid verantwoord om te gaan. Juist die positieve vrijheid vormt een belangrijk opvoedings- en onderwijsdoel. Vrijheid krijgt betekenis wanneer leerlingen leren hun keuzes te overwegen, verantwoordelijkheid te nemen en rekening te houden met anderen.

Deze perspectieven laten zien dat vrijheid veel meer is dan een juridisch begrip. Vrijheid is een pedagogisch, professioneel en maatschappelijk vraagstuk dat het hart raakt van het traditioneel vernieuwingsonderwijs. Voor de Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2027 willen wij daarom samen met de vernieuwingsbeweging onderzoeken hoe vrijheid vandaag de dag wordt beleefd en vormgegeven. Wij zijn onder meer benieuwd naar de volgende vragen:

• Hoe krijgen leerlingen in de dagelijkse onderwijspraktijk vrijheid en keuzeruimte?
• Hoe wordt die vrijheid begrensd en begeleid?
• Met welk pedagogisch doel wordt vrijheid geboden en welke invloed heeft zij op motivatie, eigenaarschap en verantwoordelijkheid?
• Hoe ervaren leraren en schoolleiders hun professionele ruimte om onderwijs vorm te geven?
• Hoe ondersteunen scholen en besturen professionele autonomie en waar ervaren zij juist beperkingen?
• Hoe creëren de vernieuwingsverenigingen professionele ruimte voor hun leden en hoe verbinden zij vrijheid aan kwaliteitsontwikkeling en kwaliteitsborging?
• Hoe kijken scholen en besturen aan tegen maatschappelijke ontwikkelingen die pleiten voor het beperken van de onderwijsvrijheid?

Met bijdragen over deze vragen willen wij een rijk beeld schetsen van de betekenis van vrijheid binnen het traditioneel vernieuwingsonderwijs. Van de vrijheid van onderwijs die de Grondwet mogelijk maakt en van de vrijheid in onderwijs: de professionele ruimte van leraren en schoolleiders én de ruimte die leerlingen krijgen om zich te ontwikkelen tot zelfstandige, verantwoordelijke en betrokken mensen. Zo hopen we gezamenlijk zichtbaar te maken hoe vrijheid in het traditioneel vernieuwingsonderwijs niet alleen een grondrecht is, maar iedere dag opnieuw pedagogische werkelijkheid wordt.