Zelfregulerend leren begint niet bij de leerling, maar bij de leerkracht

Ineke Vermeulen *)

Gaan jouw leerlingen niet vanzelf aan de slag?

Loop je er ook tegenaan dat leerlingen niet zelfstandig starten met hun werk? Dat je bij uitgestelde aandacht steeds weer die vingers omhoog ziet? Of dat leerlingen wel beginnen aan hun taakwerk, maar niet met de juiste materialen of zonder echt toe te passen wat je in de instructie hebt uitgelegd?

Je bent niet de enige. Zelfstandig werken en taakgericht gedrag ontstaan niet vanzelf. En zelfregulerend leren al helemaal niet.

De Casimirschool heeft vanuit Ontwikkelkracht een aanbod ontwikkeld als expertiseschool op het gebied van zelfregulerend leren. Bij de ontwikkeling van dit aanbod hebben wij gebruik mogen maken van de kennis en expertise van Jeltsen Peeters. Haar theoretische inzichten vormen een belangrijke basis voor dit traject. Het aanbod is daarmee evidence-informed: wetenschappelijke kennis en praktijkervaring worden met elkaar verbonden.

Wat is zelfregulerend leren?

Zelfregulerend leren betekent dat leerlingen hun eigen leerproces kunnen sturen. Ze kunnen doelen stellen, plannen maken, strategieën kiezen, hun werk controleren en bijsturen wanneer dat nodig is. Ze denken na over wat ze doen, waarom ze het doen en wat ze kunnen verbeteren.

Maar – en dat is essentieel – zoals Patrick Sins treffend stelt: “Zelfregulerend leren kun je niet zelfregulerend leren.” Zelfregulatie ontwikkelt zich niet vanzelf. Het moet expliciet worden aangeleerd en begeleid door de leerkracht. Zelfregulatie groeit via co-regulatie: eerst samen, onder begeleiding, daarna steeds zelfstandiger.

De leerkracht als steiger: van expliciet naar zelfstandig

Als leerkracht ben jij de tijdelijke ‘steiger’ (scaffolding) rond het leerproces van de leerling.

1. Expliciete instructie en modeling

Je leert strategieën doelgericht aan. Je doet voor, denkt hardop en benoemt wat je doet, wanneer en waarom. Je maakt zichtbaar hoe een effectieve aanpak eruitziet.

2. Impliciete ondersteuning

Vervolgens ondersteun je het gebruik van strategieën: Je herinnert leerlingen aan wat ze hebben geleerd. Je geeft gerichte feedback. Je demonstreert opnieuw wanneer dat nodig is.

3. Indirecte ondersteuning

Je creëert een rijke leeromgeving met veel oefenmogelijkheden waarin strategieën kunnen worden ingeoefend als vaardigheden. Door de manier waarop je taken ontwerpt, lok je strategiegebruik uit.

4. Transferondersteuning

Wanneer leerlingen groeien in zelfstandigheid, help je hen strategieën toe te passen in andere vakken en contexten. Reflectie, systematische begeleiding en langdurige ondersteuning zijn hierbij essentieel.

Uiteindelijk bereiken leerlingen een fase waarin zij niet alleen hun werk controleren, maar ook hun leerproces kunnen reguleren. Ze weten wat ze doen als het moeilijk wordt — en welke strategie ze dan kunnen inzetten.

Het belang van metacognitie

Zelfregulerend leren vraagt om het stimuleren van metacognitieve vaardigheden. Leerlingen moeten leren nadenken over hun eigen denken en handelen. Wat is mijn doel? Welke aanpak kies ik? Waarom werkt dit wel of niet? Wat kan ik de volgende keer anders doen?

Door deze vragen systematisch onderdeel te maken van instructie en reflectie, vergroot je het zelfbewustzijn van leerlingen en wordt leren duurzaam.

Van zelfregulerende leerlingen naar zelfbewuste leerlingen

Zelfregulerend leren is geen doel op zich, maar een middel. Het draagt bij aan waar we als daltononderwijs voor staan: wereldgerichte leerlingen die weten wie ze zijn, wat ze kunnen en wat of wie ze kunnen inzetten om hun doelen te bereiken.

Wanneer leerlingen leren reflecteren op hun aanpak, keuzes en resultaten, groeit hun zelfinzicht. Ze ervaren wat werkt voor hen, durven keuzes te maken en nemen verantwoordelijkheid voor hun leren. Dat vraagt om lef – en om ruimte om te oefenen, fouten te maken en opnieuw te proberen.

Daarmee verschuift de focus van ‘het werk af hebben’ naar ‘begrijpen hoe je leert’. En precies daar ontstaat zelfbewustzijn.

Het traject: van inzicht naar duurzame praktijk

Als expertiseschool biedt de Casimirschool een traject dat verder gaat dan losse inspiratie of een studiedag. Vanuit Ontwikkelkracht is een duurzaam professionaliseringstraject ontwikkeld waarin theorie, lesontwerp en praktijkontwikkeling samenkomen. We richten ons op de zelfbewuste leerling, die weet wie hij is, wat hij kan en wat/wie hij kan inzetten om zijn doelen te bereiken. Hiermee zet je de leerling in zijn kracht!

*) Ineke Vermeulen is docent aan Thomas Moore Hogeschool in Rotterdam en beleidsadviseur onderwijs op daltonschool de Casimir in Gouda.

Vermeulen, I. (2026). Zelfregulerend leren begint niet bij de leerling, maar bij de leerkracht. DaltonVisie14(11).