Taal op z’n Daltons

Verslag van het Daltoncafé van 1-4-2026

René Berends

Het DaltonCafé van 1 april jl. is gecombineerd met de Algemene Leden Vergadering van de NDV. Zo’n twintig deelnemers aan de ALV bleven in het café aanwezig voor de presentatie over ‘Taal op z’n Daltons’. Online waren er zo’n 35 deelnemers. In dit artikel wordt verslag gedaan van de presentatie.

De ‘definitieve concept-kerndoelen’ zijn klaar. Ze wachten nu op behandeling in het parlement, waarna ze wettelijk voorgeschreven zullen worden. Dat betekent dat scholen plannen moeten gaan maken over de invoering ervan. Voor daltonscholen ligt daarbij de vraag voor hoe er vanuit de eigen daltonvisie onderwijs gerealiseerd kan worden dat voldoet aan de kerndoelen.

Tijdens het DaltonCafé werd een set gesprekskaarten gepresenteerd met ontwerpprincipes voor het geven van taalonderwijs ‘op z’n daltons’. Met behulp van deze gereedschapskist kunnen leraren op daltonscholen het gesprek aangaan over hoe hun toekomstige taalonderwijs voldoet aan hun daltonvisie, hun visie op taalonderwijs én de nieuwe kerndoelen Nederlands.

Ontwerpprincipes

Het materiaal van ‘Taal op z’n Daltons. Durf jij?’ bestaat uit een set van 54 kaarten met een bijbehorende handleiding.

De kaarten zijn in vijf kleuren vormgegeven, corresponderend met vijf hoofdthema’s. Er zijn dertien kaarten die de discussie kunnen verdiepen over wat de daltonvisie van een school betekent voor het geven van ‘taal op z’n daltons’ (de A-kaarten). Er zijn acht kaarten over de visie op taal (de B-kaarten); negen kaarten over wat een schoolvisie op leren en in het bijzonder op taalverwerving door leerlingen betekent (de C-kaarten), negentien kaarten over de rol die de leraar (als taaldocent) speelt (de D-kaarten) en, tot slot, zijn er vijf E-kaarten met vragen over hoe de school in te richten is als een taalrijke leeromgeving.

In de handleiding wordt achterliggende informatie gegeven en een verantwoording voor de verschillende ontwerpprincipes.

De bovenstaande illustratie is een voorbeeld. We zien kaart A-9 met het ontwerpprincipe dat gaat over hoe we in ons taalonderwijs eraan bij kunnen dragen dat leerlingen als democratische burgers actief gaan deelnemen aan de samenleving: een aspect dat voortvloeit uit de daltonvisie.

Te zien is dat de ontwerpprincipes geformuleerd zijn in de vorm van ALS…, DAN…, DUS…-redenaties: ALS je vanuit je visie ‘x’ wilt realiseren, DAN betekent dat  ‘y’. DUS gaan we in onze praktijk ‘z’ realiseren.

Op de kaarten zijn de ‘DUSSEN’ niet uitgeschreven. De kaarten zijn er namelijk voor bedoeld om het gesprek te faciliteren over hoe ‘taal op z’n daltons’ in de dagelijkse praktijk vormgegeven kan worden. De open gelaten ‘DUSSEN’ nodigen uit om daarover zelf na te denken. In de handleiding zijn wel uitgebreide suggesties voor die praktijk opgenomen. Daar zijn volop ideeën te vinden, die leraren kunnen inspireren voor hun eigen keuzes. Maar de bedoeling is wel om daarover eerst zelf na te denken.

De ontwikkeling van Taal op z’n Daltons. Durf jij?

Tijdens landelijke post-hbo-opleidingen ‘taalcoördinatie’ wordt van studenten meestal gevraagd een taalbeleidsplan voor de eigen school te schrijven met onder meer een visie op taal, taalleren en taalonderwijs. Daarbij wordt echter vaak vergeten dat boven zo’n visie op taalonderwijs nog de onderwijsvisie van de school hangt. Zo is het op een daltonschool natuurlijk de bedoeling dat de daltonvisie ook in het taalonderwijs gerealiseerd wordt, want met name door het gebruik maken van taal leren we kinderen wat democratisch burgerschap betekent en ook in het taalonderwijs leren we ze zelfstandig en samen te werken en bespreken we met leerlingen de wijze waarop ze verantwoordelijkheid dragen voor keuzes, de wijze waarop ze werken en hoe ze samenwerken.

Op daltonscholen gaat het bij het formuleren van taalbeleid dus niet alleen om de vragen wat taal ‘is’, hoe taalleren verloopt en wat (taal)leraren daaraan bij kunnen dragen, maar stellen we ook de vragen welke taal de ‘fearless human being’ nodig heeft en hoe hij die taal verwerft. Die daltondimensie van een school zal in de praktijk tot andere keuzes leiden. Zo is het op daltonscholen bijvoorbeeld van wezenlijk belang de vraag te stellen welke taal we leerlingen moeten aanleren om goed over zichzelf, over hun relatie met anderen en over hun werk te reflecteren. Immers, reflectie zien we als een kernwaarde van daltononderwijs. Daarom zal woordenschatonderwijs ook over de specifieke taal voor reflectie moeten gaan. Als kinderen op de vraag hoe het ging, antwoorden met: “Nou, gewoon!”, dan is dat vaak niet alleen een kwestie van onverschilligheid; het kan ook betekenen dat ze ‘te weinig woorden’ hebben om over hun werk te reflecteren. Met verschillende daltonscholen en tijdens bijeenkomsten van de daltonregio Dalton Oost-Nederland is verkend wat een daltonvisie en een visie op taal, taalleren en taalonderwijs met elkaar gemeen hebben. Op basis van die verkenningen is Taal op z’n Daltons. Durf jij? ontwikkeld.

De nieuwe kerndoelen taal

De ‘oude’ kerndoelen stammen uit 2006. Vrij algemeen werd ervaren dat zij aan verbetering toe waren en meer in overeenstemming gebracht zouden moeten worden met hedendaagse wensen. Na een lang ontwikkeltraject – denk onder meer aan Onderwijs2032 en Curriculum.nu –, waarbij ook veel experts uit de onderwijspraktijk betrokken waren, zijn er nieuwe kerndoelen geformuleerd. De ‘definitieve concept-doelen’ zijn in het najaar van 2025 gepubliceerd.

Daarna hebben scholen in februari 2026 een brief van de overheid gekregen met de aankondiging dat ze met die nieuwe kerndoelen aan de slag moeten.

De nieuwe kerndoelen worden omschreven als wettelijke doelen met beschrijvingen waar leerlingen mee in aanraking moeten komen, welke inspanning van hen verwacht wordt met het ook op ervaringen en met wat ze uiteindelijk aan kennis en vaardigheden moeten beheersen. Er is dus een onderscheid gemaakt in aanbodsdoelen (waarbij de school actor is), beheersingsdoelen (met de leerling als actor) en ervaringsdoelen (met de leerling als actor en waarbij inspanning of betrokkenheid van leerlingen verwacht wordt).

Vrije ruimte

Hoewel scholen dus verplicht zijn om aan de nieuwe kerndoelen te werken, blijft er heel wat ‘vrije ruimte’ voor de scholen. Die vrije ruimte geeft kansen voor eigen keuzes en voor het realiseren van de eigen (dalton)visie.

De SLO (2025) geeft een indicatie van te besteden tijd. Zij stellen dat scholen zo’n 70% van de onderwijstijd nodig hebben om aan de nieuwe kerndoelen te voldoen. Dat betekent dus zo’n 30% ‘vrije ruimte’.

Vrije ruimte voor scholen is er overigens ook in de manier waarop scholen werken aan de kerndoelen. Hoe er aan de kerndoelen gewerkt moet worden, is namelijk nauwelijks omschreven. Ook in het ‘hoe’ is er dus heel wat speelruimte voor scholen.

Er is voor daltonscholen dus veel ruimte om vorm te geven aan onderwijs dat én voldoet aan de kerndoelen, én voldoet aan de eigen onderwijsvisie.

De uitgevers zitten aan tafel

Die vrije ruimte is er eigenlijk altijd al geweest, maar die hebben leraren zelden zelf ervaren. Een belangrijke oorzaak daarvan is, dat er in het onderwijs uitgebreid gebruik gemaakt wordt van methoden en die bieden 40 tot 50 procent meer informatie dan strikt noodzakelijk is (Janssen, 2025). Dat betekent dat vrije ruimte bij het gebruik van onderwijsmethoden niet door leraren ervaren en gebruikt wordt, maar ingenomen wordt door methodelesjes.

Taal op z’n Daltons. Durf jij? spreekt zich zeker niet uit tegen methodes. Beoogd wordt om schoolteams na te laten denken over de vraag hoe er vanuit de eigen daltonvisie en de eigen visie op taal, taalleren en taalonderwijs gewerkt zal kunnen worden aan taalonderwijs dat ook voldoet aan de kerndoelen.

Of daar wel of geen methode bij gebruikt wordt, is aan de scholen zelf. Maar het is niet de bedoeling dat leraren slaaf van welke methode dan ook worden. Parkhurst (1922) sprak over ‘no method, no system’: de leraar op een daltonschool behoort eigenaar te zijn van zijn eigen onderwijs. Het gaat om zijn vakmanschap. Hij is immers de enige die af kan stemmen op de omstandigheden en op de eigen leerlingen in de groep. Taal op z’n Daltons. Durf jij? hoopt eraan bij te dragen dat de autonomie van de leraar groeit.

De vrije ruimte die er voor teams van leraren dus best is, zal bij de invoering van de nieuwe kerndoelen opnieuw geclaimd kunnen gaan worden door commerciële uitgeverijen. Er is een nieuwe generatie uitgebreide methoden in aantocht. De uitgeverijen hebben, bij wijze van spreken, bij de ontwikkelaars van de nieuwe doelen, aan tafel gezeten. De gereedschapskist Taal op z’n Daltons. Durf jij? hoopt eraan bij te dragen dat daltonscholen ervoor zullen durven kiezen om de vrije ruimte zelf en op een verantwoorde wijze, in te vullen.

Gefaseerde invoering van de kerndoelen

In de dagelijkse hectiek van het onderwijs lopen leraren misschien niet meteen ‘warm’ van de mededeling dat er nieuwe kerndoelen aan gaan komen. Dit gemis aan opportuniteit wordt misschien wel versterkt als men weet dat het voldoen aan de kerndoelen gefaseerd zal plaatsvinden. De kerndoelen Nederlands worden in 2027 ingevoerd; de andere daarna, uitgespreid tot in 2031.

Kritiek op de kerndoelen

De nieuwe kerndoelen worden in algemene zin als een verbetering gezien, maar er is ook kritiek geuit. Die kritiek heeft er onder meer mee te maken dat er eigenlijk eerst een integraal antwoord op de ‘waartoe’-vraag nodig is, voordat je doelen kunt formuleren. In zekere mate is hier sprake van een spagaat, want de overheid dient zich vanwege de Grondwettelijke vrijheid van onderwijs terughoudend op te stellen bij die ‘waartoe’-vraag.

De kerndoelen gaan daarom vooral over het ‘wat’ en het ‘hoe’, minder over het ‘waartoe’ (Biesta in Didactief, 2020). Al is er in de karakteristieken bij de verschillende leergebieden wel een zekere ‘waartoe’ beschreven, is de repliek van de SLO. Maar die beschrijvingen blijven algemeen, zoals het streven naar een ‘taalcompetente burger’. Het is dan ook aan daltonscholen zelf om het eigen antwoord op de ‘waartoe’-vraag (de eigen daltonvisie) als uitgangspunt te gaan hanteren voor het vormgeven van taalonderwijs dat ook voldoet aan de kerndoelen.

In het verlengde van het bovenstaande formuleert Biesta ook zijn zorgen over de wijze waarop de nieuwe kerndoelen zich verhouden tot de ‘brede persoonsvorming’ die we in het daltononderwijs voorstaan. Als scholen zo’n 30% van hun onderwijstijd aan eigen doelen en inhouden mogen besteden, dan zou dat ertoe kunnen leiden dat persoonsvorming als iets schooleigens gezien gaat worden, dat in die 30% vrije ruimte een plek zou moeten krijgen. Persoonsvorming is echter geen vak, project of leergebied, stelt Biesta (2020). Persoon-zijn is geen curriculaire kwestie, maar speelt als een dimensie doorheen het hele onderwijs.

Er zijn nog wel meer kritiekpunten geuit over de nieuwe kerndoelen. Het Red-team Onderwijs (Scheerens, Bosman, & Drentje, 2025) vindt bijvoorbeeld dat er een te sterk accent bij taal en rekenen ligt op algemene cognitieve vaardigheden en te weinig op concreet omschreven procedurele en declaratieve kennis, die leerlingen simpelweg moeten beheersen. Koning (2025) stelt onder meer dat veel doelen nog steeds vaag en multi-interpretabel zijn en dat het lastig is dat ook de wettelijk referentiedoelen nog steeds gelden.

Hoe zijn de ontwerpkaarten te gebruiken?

De gereedschapskist (‘toolkit’) met 54 ontwerpkaarten en de bijbehorende handleiding zijn op verschillende manieren binnen de eigen daltonteams te gebruiken. We sluiten het artikel af met het bespreken van een paar suggesties. De taalcoördinator kan in samenspraak met de daltonspecialist daaraan binnen het team op een eigen manier vormgeven.

1. Houd periodiek een teambespreking over een aantal bij jullie dalton- en/of taalvisie passende kaarten;
2. Houd per kerndoel een aantal bouw- of teambesprekingen over een aantal passende ontwerpkaarten;
3. Pak in de voorbereiding op een project, thema of een serie lessen er steeds een ontwerpkaart bij;
4. Evalueer met een of een aantal ontwerpkaarten gegeven onderwijs;
5. Verzamel in je daltonplan/taalbeleidsplan bij de ontwerpkaarten voorbeelden van onderwijs waar jullie ‘blij’ van worden.

Bronnen

Didactief (2020). Gert Biesta over de voorstellen van 'curriculum.nu'. https://didactiefonline.nl/artikelen/gert-biesta-over-de-voorstellen-van-curriculumnu

Janssen, F. (2025, 26 november). Innovatie begint niet bij technologie, maar bij herbezinning op de essentie van ons onderwijs. Kennisnet. https://www.kennisnet.nl/opinie/innovatie-begint-niet-bij-technologie-maar-bij-herbezinning-op-de-essentie-van-ons-onderwijs

Koning, L. (2023) Opmerkingen bij de conceptkerndoelen Nederlands en rekenen en wiskunde: https://www.pravoo.com.

Parkhurst, H. (1922). Education on the Dalton Plan. London: G. Bell & Sons, Ltd. / New York: E.P. Dutton and Company.

Scheerens, J., Bosman, A.,& Drentje, J. (2025). De hernieuwde kerndoelen (po) zijn klaar, en wat nu? Curriculumspecificatie als basis voor verbetering van de onderwijskwaliteit. Geraadpleegd via: https://redhetonderwijs.com/wp-content/uploads/Glosse-Kerndoelen-en-Curriculum.pdf

SLO (2025). Kerndoelen primair onderwijs. Amersfoort: SLO.

Meer weten?

Fysieke sets van de ontwerpkaarten (zonder handleiding) zijn binnenkort te koop voor € 19,50 in de online-winkel van de NDV (https://www.leonon.nl/categorie/1/daltononderwijs).

De kaarten zijn op de site ook gratis te downloaden. Verder is de bijbehorende handleiding ook gratis te downloaden.

Het DaltonCafé

De daltonvereniging organiseert al sinds 2020 periodiek een online-Daltoncafé. De organisatie ligt in handen van Vera Otten-Binnerts, Marja Out en René Berends. Hij verzorgt ook steeds het verslag. Bewaar de link naar het café op je computer. Die is altijd hetzelfde.

Het laatste DaltonCafé van dit schooljaar is op:

• 11 mei 2026.

De data voor de DaltonCafés van komend schooljaar zijn al vastgelegd. Neem ze alvast over in je agenda:

• 21 september 2026
• 16 november 2026
• 18 januari 2027
• 7 april 2027 (Dit DaltonCafé wordt weer gehouden na afloop van de Algemene Ledenvergadering van de NDV).
• 10 mei 2027

Berends, R. (2026). Taal op z’n daltons. Verslag van het Daltoncafé van 1-4-2026. DaltonVisie14(12).