De daltontaak ontrafeld; wat wordt er op de taak gezet?

Brigitte Witmus & Vera Otten-Binnerts*)

Op 15 januari 2026 verscheen het eerste artikel in de reeks over de daltontaak. Daarin lieten we zien dat er in de praktijk verschillende vormen van daltontaken worden gebruikt. Op basis van ons onderzoek kwamen drie verschillende vormen van daltontaken naar voren; (1) de planningstaak, (2) thema- of projecttaak, en (3) doelen- of oefentaak. De planningstaak bleek het meest frequent voor te komen.

In dit tweede artikel kijken we nauwkeuriger naar de planningstaak. Wat staat er eigenlijk op zo’n taak? Welke onderdelen gebruiken scholen en leraren wanneer zij een planningstaak ontwerpen? En welke keuzes maken zij daarin? Om deze vragen te beantwoorden hebben we ruim 150 ingezonden daltontaken geanalyseerd en de antwoorden van onderwijsprofessionals op de vragen uit de vragenlijst bestudeerd.

In dit artikel presenteren we de resultaten van deze analyse. We laten zien welke elementen vaak terugkomen op de planningstaken en hoe deze zijn te ordenen in drie hoofdcategorieën: structuur & organisatie, zelfregulatie & reflectie en betekenis & samenwerken. Deze indeling kan helpen om zelf bewuster te kijken naar de opbouw van de eigen daltontaak en kan aanleiding geven tot een professioneel gesprek binnen het team over de keuzes die worden gemaakt.

Analyse vragenlijst en ingezonden taken

Voor dit onderzoek zijn ruim 150 daltontaken bestudeerd. Omdat er geen bestaande literatuur beschikbaar is over de opbouw van daltontaken in Nederland, hebben we ervoor gekozen om op twee manieren onderzoek te doen. We hebben de antwoorden op de vragenlijst geanalyseerd, als ook de ingezonden daltontaken bestudeerd.

Eerst hebben we gekeken naar de antwoorden van de deelnemers aan de vragenlijst. Aan hen werd de vraag gesteld welke taakelementen zij op hun daltontaak zetten. Daarbij konden ze aangeven óf zij bepaalde onderdelen opnemen én hoe vaak deze voorkomen op hun taak. We hebben de antwoorden verzameld, geanalyseerd en geordend.

We hebben ook de daadwerkelijk ingezonden daltontaken geanalyseerd. Daarbij is nagegaan welke onderdelen te herkennen waren op de ingeleverde taken. Deze herkenningsanalyse is gedaan door leden van het lectoraat Vernieuwingsonderwijs en experts uit het daltonwerkveld. Samen vormen zij de focusgroep uit onze onderzoeksopzet. Hieronder presenteren we de resultaten van beide analyses.

Onderdelen taak

De analyse van de ingezonden taken leverde een drietal categorieën van taakonderdelen op: (1) structuur & organisatie, (2) zelfregulatie & reflectie en (3) betekenis & samenwerken. In tabel 1 geven we een overzicht van deze onderdelen met de daarbij behorende omschrijving en kenmerken.

Waar kun je nu bij deze drie hoofdcategorieën aan denken? Dit is hieronder per hoofdcategorie van onderdelen op de daltontaak weergegeven aan de hand van vragen. Deze vragen kun je zelf ook stellen bij de eigen daltontaak zoals die nu wordt ingezet in de eigen daltononderwijspraktijk.

1. Structuur & organisatie

Bij de structuur en organisatie gaat het om de mate waarin de taak overzichtelijk, logisch en stapsgewijs is opgebouwd, zodat leerlingen weten wat er van hen verwacht wordt.

Wie maakt de planning?
In de meeste verzamelde taken is zichtbaar wat een leerling wanneer kan doen. Wat varieert is de mate van vrijheid die de leerling krijgt om de planning zelf te doen. In het ene uiterste kan de leerling zelf de planning maken, en in het andere uiterste is er een weekplanning die door de leraar al is ingevuld. En uiteraard zitten daartussen allerlei mengvormen waarbij er sprake is van een deels vooraf ingevulde planning door de leraar en er ruimte is voor eigen keuzes vanuit de leerling.

Waar is de taak op gericht: op een doel of op een activiteit?
Veel taken geven een overzicht van de lessen die gemaakt moeten worden en/of de activiteiten die uitgevoerd moeten worden. Daarnaast zijn er ook taken waarbij expliciet leerdoelen worden geformuleerd. In het geval dat er doelen genoemd worden is dan niet meteen één activiteit of les eraan gekoppeld, maar zijn er soms wel meerdere suggesties bij genoemd, waaruit de leerling zou kunnen kiezen.

Wie maakt de keuzes voor de planning?
De mate van keuzevrijheid binnen de planning verschilt per taak. Soms krijgt de leerling ruimte om de planning af te stemmen op de eigen behoeften, tempo of interesses. In andere gevallen maakt de leraar alle keuzes op dit gebied en ligt de structuur volledig vast.

• Zelfregulatie & reflectie

Bij zelfregulatie en reflectie gaat het om de mate waarin de taak leerlingen ondersteunt bij het plannen, monitoren, evalueren en verdiepen van hun eigen leerproces.

Wie maakt de keuzes voor de inhoud?
Ook in de inhoudelijke keuzes varieert de mate van autonomie in de daltontaken. Sommige taken bieden leerlingen ruimte om (delen van) de inhoud af te stemmen op de eigen leerbehoefte of interesse. In andere taken bepaalt de leraar volledig welke inhoud wordt behandeld.

Hoe wordt het leerproces gemonitord?
De daltontaken bevatten verschillende vormen van monitoring. Dit kan variëren van eenvoudige afvinkmogelijkheden (af/niet af) tot meer uitgebreid evaluatie- en reflectiemiddelen. Je kunt hierbij denken aan: mogelijkheden voor zelfcorrectie/zelf nakijken, reflectievragen over proces of kwaliteit, evaluatie van behaalde doelen en ruimte voor een vooruitblik. De mate waarin deze elementen aanwezig zijn, bepaalt in hoeverre de taak bijdraagt aan de ontwikkeling van zelfregulatievaardigheden.

Is er sprake van differentiatie?
De daltontaken variëren van uniform (iedereen maakt dezelfde opdracht op dezelfde manier) tot sterk gedifferentieerd (keuze in niveau, tempo, verwerkingsvorm, hoeveelheid, mogelijkheden binnen doelen of activiteiten). De gekozen vorm van differentiatie kan de mate beïnvloeden waarin de taak aansluit bij de individuele onderwijsbehoefte.

• Betekenis & samenwerken

Bij betekenis en samenwerken gaat het om de mate waarin de taak betekenisvol is voor leerlingen en uitnodigt tot sociale interactie en samenwerking.

Is er aandacht voor context en betekenis?
In sommige taken wordt expliciet benoemd wat het doel of de betekenis van een onderdeel of opdracht is. Er wordt dan antwoord gegeven op vragen als: Waartoe dient dit onderdeel of deze taak? Wat kun je ermee? Waar leidt het toe? Wat is de betekenis ervan voor jou, voor deze tijd of voor de toekomst? Andere taken beperken zich tot het benoemen van wat geleerd, gemaakt of beheerst moet worden, zonder expliciete koppeling van de toepassing of de bredere betekenis ervan.

Gaat het om losse vakken of om geïntegreerde vakken/leergebieden?

Een taak kan zich richten op één afzonderlijk vakgebied, maar ook op een thema waarin meerdere vakgebieden samenkomen. Daarnaast zijn er taken waar meerdere vakgebieden naast elkaar worden aangeboden, waarbij op de taak wordt aangegeven welke vakgebieden er gemaakt, beheerst of geleerd moeten worden. In dit laatste geval kan het voorkomen dat ieder vakgebied werkt vanuit een eigen thema.

Is er een aanduiding voor samenwerken?
Tot slot zijn er veel taken aangetroffen waarop expliciet aangegeven is of (en soms ook hoe) leerlingen samenwerken. Dit varieert van individuele verwerking die samen wordt gemaakt tot gestructureerde en vrije samenwerkingsopdrachten.

Wat betekent deze analyse voor de daltononderwijspraktijk?

Deze analyse bevestigt wat we eerder concludeerden: dé daltontaak bestaat niet. Er is geen vast model dat voor iedere school werkt. Elke school (en vaak ook elke leraar) maakt eigen keuzes in de opbouw en inhoud van de taak. Soms zijn die keuzes heel bewust, soms zijn ze in de loop van de tijd zo gegroeid.

De belangrijkste vraag is dan ook niet: moeten alle mogelijke onderdelen op één taak staan? (Dat hoeft nadrukkelijk niet!) De kernvraag is: passen onze keuzes bij wat we willen bereiken?

Het ontwerpen van een daltontaak is daarmee geen vast recept, maar een voortdurend proces van afwegen, kiezen en bijstellen. De taak moet passen bij de leerlingenpopulatie én bij de visie van de school. Daarbij helpen vragen als: Wat willen we dat leerlingen leren? Hoe ondersteunt de taak het leren leren? Hoe stimuleert de taak zelfstandig (door)werken, interactie en samenwerking? En hoe draagt zij bij aan een ononderbroken ontwikkeling? Pas wanneer die bedoeling helder is, wordt zichtbaar welke onderdelen echt helpend zijn. Vorm volgt functie immers. Juist door bewust stil te staan bij het ontwerp van de taak en bij de verschillende onderdelen die je erop zet, ontstaat ruimte voor een professioneel gesprek binnen het team. Zo kun je samen onderzoeken: Wat vinden wij belangrijk? Hoe wordt onze visie zichtbaar in de taak? En zien we dat terug in onze dagelijkse onderwijspraktijk?

Wanneer je als team helder formuleert ‘waarom’ je een planningstaak gebruikt en ‘waartoe’ deze moet bijdragen, wordt het makkelijker om gerichte keuzes te maken. Dan kun je onderbouwd besluiten om bepaalde onderdelen wel of juist niet op de taak te zetten. De beschreven onderdelen en de voorbeeldvragen kunnen helpen om die keuzes concreet te maken en te vertalen naar de praktijk.

Misschien leidt dit proces tot het aanpassen van de huidige taak? Het kan zijn dat een team kiest voor nieuwe onderdelen, of voor een andere vorm voor een daltontaak, zoals een thema- of projecttaak of een doelen- of oefentaak (zie artikel 1 over de daltontaak). Het is ook mogelijk om verschillende vormen naast elkaar te gebruiken. Of om een ander instrument in te zetten om te leren plannen.

Door bewust na te denken over deze ontwerpkeuzes en ze met elkaar bespreekbaar te maken, wordt duidelijk waar de accenten liggen. En zie je waar kansen liggen om de taak sterker te verbinden met de daltongedachte en de schoolvisie. Zo draagt deze analyse bij aan een doordachte en duurzame ontwikkeling van daltontaken, waarbij niet de vorm centraal staat, maar de betekenis voor het leren van leerlingen.

Nu is het aan jullie!

Welke vragen komen er bij jullie bovendrijven? Over welke onderdelen zijn jullie tevreden en waar zie je mogelijkheden voor verdere ontwikkeling? Welke vragen leven er bij jullie en hoe kijken jullie daarnaar? Welke stappen willen jullie zetten en wat wordt dan de eerste stap? We zijn erg nieuwsgierig en horen/lezen graag jullie reacties op dit artikel en wat dit betekent voor jullie huidige daltontaak.

Of… begint het daadwerkelijk bij de andere vraag: wat is eigenlijk het doel van onze taak en wat willen we ermee bereiken? In het volgende artikel gaan we hier verder op in, met voorbeelden uit zowel de PO- als de VO-praktijk.

*) Brigitte Witmus is docent, daltonopleider (po en vo) en onderzoeker bij het lectoraat Vernieuwingsonderwijs van Thomas More Hogeschool. Vera Otten-Binnerts is daltonopleider en onderzoeker bij het lectoraat Vernieuwend Onderwijs van Saxion Hogeschool.

Witmus, B., Otten-Binnerts, V. (2026). De daltontaak ontrafeld; wat wordt er op de taak gezet? DaltonVisie14(8).